• 20 Eylül 2018, Perşembe 17:55
OSMAN KİBAR

OSMAN KİBAR

Kelimeleri tanımak...

KELİMELERİ TANIMAK

*

TÜRKÇE KELİMELERİN TANINMAS1-I

Türkçe kelime başlamayan sesler:

c-        

Yabancı: ceket ceviz ciklet cilt cin cins       

Türkçe : cart cıvık cız civciv cukcuk culuk curcuna

f-        

Yabancı: fare fener fındık fırın  fıstık fire fistan

Türkçe: fıldır fırıldak fıs fısıltı fiskos fokur fos

h-       

Yabancı: halı hasır hasta havlu hesap                      

Türkçe: han (kagan) hangi (kangı) hara (nereye) haykırmak hayva hışır hüngür

j-        

Yabancı: jale jilet jimnastik jip                                

Türkçe: jıldız jürek jomurtḳa (‘j’ ön ses türemesidir bkz. Kazak Kırgız şiveleri)

l-        

Yabancı: laf lahana lale lamb leyla  

Türkçe: laklak langırt lapa lapırtı laylay

m-      

Yabancı: mani medya mega menekşe mektup meydan                   

Türkçe: mama mırıl mışıl mızmız minik

n-       

Yabancı: nam nane naylon nazik numara    

Türkçe: ne neden nesne (ne erse ne>nesne) nice niçin nine ninni nitekim

p-       

Yabancı: pantolon pırasa pijama      

Türkçe: pars paspas pişmek pire pastırma pırpır paldır

r-        

Yabancı: radyo rakam reklam resim rol                  

Türkçe: rap rap rıır

ş-        

Yabancı: şair şarkı şart şemsiye şiir şişe                  

Türkçe: şakırtı şaldır şaplak şıngır şırıltı şimdi şipşak şiş şişman (sisman>şişman) şu

z-        

Yabancı: zam zaman zeka zil           

Türkçe: zangır zanırtmak zank zıpır zıpzıp zırıltı zonklamak

 

*Türkçe olan kelimelerin bir bölümü Eski Türkçede (ET) var olan veya Türkiye Türkçesinde (TT) değişik sesle söylenen kelimelerdir. Pek çoğu ise yansımalı seslerden türemiş kelimedir.

*Yansımalı ses : Tabiattan gelen sürtünme çarpma vb. kaynaklı sesi, hayvan ve insan ünlemlerini bildirir. Yansımalı sesler ad kabul edilir, ad yapım ekleriyle ad türetilir.

*

Yansımalı ses demişken...

Aynı yansımalı sesle kurulanlar:

cır+cır cırt+cırt civ+civ çır+çır çıt+çıt çuf+çuf fır+fır fıs+fıs fos+fos gır+gır hav+hav

pır+pır şak+şak şap+şap pas+pas pat+pat tak+tak tok+tok zıp+zıp;

bıcı+bıcı (yapmak) çıp+çıp (yapmak) dır+dır (etmek) gıdı+gıdı (yapmak mır+mır (etmek)) vıdı+vıdı (yapmak) zır+zır (etmek)

Değişik yansımalı sesle kurulanlar:

cız+bız çat+pat çıt+kırıldım çıtı+pıtı çıtır+pıtır fis+kos kem+küm lan+gırt şip+şak tik+tak

*

Türkiye Türkçesinde “f h j” sesleri yoktur. Bu sesler, alınma ödünçleme kelimelerde, değişmiş Eski Türkçe kelimeler ile ünlemler ve yansımalı seslerde bulunur.

Eski Türkçe: öpke>öfke yupḳa>yufka; aġan>hakan>han katuñ>hatun kangı>hangi taı>dahi

Ünlem: uff; ah oh vah hey hay

Yansıma: fırıldak fısıltı fokurtu; haşırtı horultu; gıjk jıst vıjjk

Alınma: fikir fizik; tahta ıhlamur

 

TÜRKÇE KELİMELERİN TANINMASI-II

1. Dil Benzeşmesi (büu) ve Dudak Benzeşmesine (küu) uymayan kelimeler Türkçe değildir. (ana>anne, karın-daş>kardeş, gönül-deş>gönüldaş, kel-e yorı-r men>geliyorum)

2. Terimlerin bir bölümü Türkçe değildir. Özellikle tıp teknik hukuk ekonomi terimleri böyledir. motor makine hakim profösör levye sistem rant enflasyon...

3. Fethettiğimiz yerlerdeki bitki çiçek hayvan adlarının çoğu Türkçe değildir

portakal limon muz istavrit hamsi domates fesleğen sardunya patates nergis...

4. Fethettiğimiz şehir ve yer (mevki) adlarının bir bölümü Türkçe değildir.

anatolia>anadolu caesarea (kayzer)>kayseri ikonium>konya sangaryos>sakarya stan-polis>istanbul

 

*Tam tersi bir durum ise şudur :

Kimi Türklük ve Türk kültürü düşmanları Türkçe yer adlarını yabancı sözlerle değiştirme gibi sapkın bir yol tutmuştur (new-yunanîlik).

ahi mesud       : etimesgut

alâîye              : alanya (Bu örnek tam bir faciâdır! alâîye sözüne benzeyen Yunanca bir yer ve put adı bulunamayınca Yunancayı andıran alania>alanya uydurulmuştur).

anatolia           : (doğu; doğu bizans); anadolu

bolkar             : toros

diyâr-ı bekr     : diyarbakır

el-aziz             : elazığ

egean              : ege [Eski Anadolu Türkçesindeki (EAT) ölü kelime eye>ėye>iye. Yunanca egean (put adı) biçimine sesteş benzetme yoluyla ege yapılmıştı].

karaboğa         : (kara)biga?

kestel              : kiraz

paşaeli            : trakia

selçuk             : efes

uşşâk               : uşak

ürgüp-göreme : kapodoqia

zulfadıl           : solfasol

           

5. Yeni mimariyle ilgili terimlerin bir bölümü Türkçe değildir

antre balkon bodrum çimento hol kaldırım (kali/güzel)+dromos/yol) kiriş salon tuğla...

6. Yeni giyimle ilgili sözlerin bir bölümü Türkçe değildir

şapka pantolon ceket tişört (t-short) mont kıravat...

7. Sporla ilgili terimlerin çoğu Türkçe değildir

korner penaltı futbol maraton...

8. Gemicilik ve ulaştırmayla ilgili terimlerin çoğu Türkçe değildir

kayık (caicos>kaykos>kayık) vapur tren taksi tır roro bot otobüs trafik...

9. Kişi adlarının çoğu Türkçe değildir.

10. Ay gün mevsim adlarının çoğu Türkçe değildir.       

(aralık ekim ocak Türkçedir).

kasım Arapça (Arapça bölen anlamında “kısm; kasım”. Eski takvime göre 365 gün ikiye ayrılmıştı: Kasım (8 Kasım-6 Mayıs arası) 179 gün, Hızır ise 186 gündü. Yılı ikiye böldüğü için Kasım’a bu ad verilmiş olduğu düşünülür. Türkçe “koç katımı; katım>kasım”? inandırıcı değildir).

şubat (şıbt) İbranice

eylül hazîran nîsan Süryanice (Süryanice ay adları: âzer (mars mart) nîsan (abrul april) eyar (may miai; bereket putu) hazîran dumuzi (temmuz) âb (ağustos) eylül...)

temmuz Akadça (Süryanice biçimi dumuzi’dir ve put adıdır)

ağustos mart (mars/marcel; savaş putu) mayıs Yunan-Latince

bâzâr>pazar (yek-şenbî-birinci gün), câr-şenbî>çarşamba (dördüncü gün), penç-şenbî>perşembe (beşinci gün) Farsça; cuma ise Arapçadır.

yaz kış ilkyaz sonyaz güz Türkçedir.

bahâr Farsçadır.

11. Sayı adlarının hepsi Türkçedir. Son yıllarda dilimize geçmiş olan milyon milyar trilyon yabancıdır.

12. Dilimizdeki fiillerin hepsi Türkçedir.

 

TÜRKÇEDE SÖZ TÜRETME YOLLARI

Derleme         : Türkiye Türkçesi ağızlarından derlenen sözlerin yazı diline kazandırılmasıdır.

Eleştiri            : Derlemeyle belirlenen sozlerin belli bir yörede kullanılması yaygın olmaması benimsenmesine engeldir (ivedi/acele).    

Tarama          : Eski Türkçe yazılı eserler içinden seçilen Türkçe sözlerin yazı diline aktarılmasıdır.

Eleştiri            : Dilimizdeki unutulmuş ölü sözlerin diriltilmesi gibi bir sakınca taşır

(amanç>amaç, biregü>birev>birey, bitig>bitik, yanut>yanıt, denlü>denli, egzig>ezgi, uluş>ulus, tin (ruh).

Yanlışlıklar    :

ajun>acun (Far.)

tüm (Farsça)

kıtany>hatay (Çince)

Kurulduğundan bu yana binlerce yıldır adı antakia/antakya olan şehrin adı Hatay eylendi. Sözde şu bilimsel yol izlendi: Köktürk metinlerinde geçen ktany esas alındı ve kıtay>hıtay>hatay yapıldı.[1] Al sana nurtopu gibi öztürkçe bir ad! Oysa metinde geçen kara-kıtany bir Çin kavminin adı idi! Aslında hoten/huten; hatâ/hıtâ/hıtay bize hiç de yabancı sayılmaz. Hoten, Doğu Türkistan Kaşgar (Uygur) bölgesinin eski adıdır. Divan edebiyatında misk’in anavatanı kabul edilir ve çok telmih yapılır (âhu-yı hoten, müşg-i hoten).

Aktarma (devşirme) : Diğer Türk şivelerinden ek veya kelime alınarak yazı diline aktarılmasıdır.

Bilgi: Türk boyları ve Türk şiveleri arasında sıkı ve canlı bir iletişim ağı kültür bağı kurulmasıyla gerçekleşir (-v” fiilden ad yapan ek Özbek şivesinden  devşirilmiş ve gör-ev işle-v öde-v sına-v” türetilmiştir).

Yeni söz türetme: Türkçe bir fiil dilidir, yapım ekleriyle yeni sözler alet makina adı kavram terim türetmeye pek elverişlidir. Bunun için Türkçenin kuralları çok iyi bilinmeli dil sevilmeli ve Türkçenin damak tadı iyi tanınmalıdır. Yalan yanlış türetme denemeleri dili bozar sığlaştırır.

Türetme adtan ad yapma adtan fiil yapma fiiden fiil yapma fiilden ad yapma biçiminde yapılır. Ayrıca kelimeler birleştirilerek yeni adlar kavramlar elde edilir. Eklerin görevleri vardır, istedeğimiz kök veya gövde uzerine getiremeyiz. Ne yazık böyle türetilmiş ve -az da olsa tutunmuş- yanlış kuralsız ve uydurma kelimeler vardır.

adıl (zamir) bağımsız bağnaz çalıştay danıştay doğa doğal duva (devlet) ekin (kültür) eylem (fiil) genel ilbay (vali) ilgeç (edat) ilginç kamutay koşul kurultay (hurultai Moğ.) olanak onur (honeur Fr.) örgüt ortaç (sıfat-fiil) özgür satak (pazar) sayıştay sorun tümce (cümle) tümleç uçak (havaalanı) ulaç (zarf-fiil) uygar zorunlu; -sal/-sel (Dünyada hiçbir dilde böyle bir ek yoktur, külliyen uydurmadır; kumsal<kum+sahil, kırsal<kır-sa-l).

Bu sözler rastgele keyfî bir tutumla kişi kurum vb. tarafından kuralsız Türkçenin dil tadına aykırı ve çoğu kere kötü amaçla ortaya atılmış söz terim ve kavram adlarıdır. Bu kötü işler dille uğraşanlarca tasfiyecilik özleştirmecilik uydurmacılık olarak adlandırılır. Dilimizin bugünkü durumuna bakıldığında bu kötü kişi ve kurumların Türk dllini yüceltmek güçlendirmek dile katkıda bulunmak verimli kılmak gibi bir istek ve amaçlarının olmadığı çok açık görülebilir. Düpedüz bozuk bir zihniyet (Tdk vb.) tarafından dilimiz tecavüze uğramıştır.

 

DİLDEKİ YANLIŞLAR / SAPMALAR

Aydınların (sapkın) tavrı

Yabancı sözlerin Türkçe gibi gösterilmesi: Yabancı sözlere benzetilerek (taklit) türetilmiş (sesteş benzetme) veya yabancı sözler çok az değiştirilerek dilimize sokulmuş kelimeler.

belleten<bultenne (Fr.)

diyelek<dialog (Lat.)

ege<egain Yu. (ET eye>iye?)

egemen<hegomonia (Fr.)

eleme<elimine (İng.)

evrensel<universal (İng.)

genel<genarale (İng.)

imge<image (Fr.)

kent<kend (Far.)

okul<scola (ecole) (Lat.)

onur<houneure (Fr.)

örneğin<örinagin (Erm.)

(“örnek” kelimesi Türkçedir: körnek>örnek?)

serüven<serûban (Far.)

simge<symbole (Fr.)

(Fransızca gizli anlam bildirimi veya işaret anlamına gelen sembol/symybole ile sesteş benzetme yapılarak üretilmiştir: sim-ge? bkz. Türkiye Türkçesi ağızlarında “sim” kaş göz işareti/işmar demektir).

tüm-ce<tüm (Far.)

tüm-sel<tüm (Far.)

zor-un-lu<zor (Far.)

*

Yabancı söz ve deyimlerin Türkçeye taşınma aktarılma ve çevirisinde görülen yanlışlıklar:

banyo al- (banyo yap- yıkan-), bol şans (bonne chanse) iyi şans(lar), çay al- (çay iç-), duş al- (duş yap-; yıkan-), kendine iyi bak- (iyi beslenmek; dikkatli ol-), sahne al- (sahneye çık-), ses al (duy-)

 

Halkın tavrı

Yabancı sözlerin halk ağzında sesteş benzetme yoluyla ve anlam gözetmeden Türkçeleştirilmesi (halk etimolojisi):

aksata / aksat-a / ahz u i’tâ (alışveriş)

albezar / al+bezar / hâl-i bî-zâr

alisofya / ali+sofya / aya-sofia         

antiparantez / anti+parantez / antr-parantez

arabatı / arap+atı / harabâtî

askerî / asker-î / asgarî                    

aşortman / a-şort-man / eşofman      

atlıkarınca / atlı+karaca / atlı karaço [carrozza (İt.): Araba, fayton (bkz. car, karasör)]

aybastı / ay+bastı / hagios basari    

âdi / adlî                    

bek / back      

burkini / bur+kini / bikini     

demirhindi / demir+hindi / tamarindus        

demirkırat / demir+kırat / demokrat 

direk / direct [ET tiregü (dayanak, destek, berkitme) “diren-” aynı köktendir. Fr. direct ise doğru, düz demektir]

direkman / direk-man / direct          

dişpanzer / diş+panzer / dispanser   

ekiztıra / ikiz+tıra / extra                  

eksoz / ek+soz            / egzost                     

eleğimsağma / eleğim+sağma / alâim-i semâ          

enverusta / enver+usta / üniversite   

gardolap / gar+dolap / gardırobe

gazozka / gazoz-ka / kazazka (oyunu)

gazoztura / gazoz+tura / kadastro    

gelendost / gelen+dost / galandos    

imralı / emir ali         

ipkini / ip+kini / bikini                      

islâmbol / islam+bol / istanbul         

karakütür / kara+kütür / karikatür    

kardolap / kar+dolap / gardırobe [Benzer kurulum “buz-dolap”tır (kar’lı bir örnek varsa buz ile malzeme adı üretmek daha kolay olur!]      

karyola / kar+yol-a / karyola [Lat. carriolo/cariola (arabacık, taşınır yatak). Türkçe “kar ve yol” ile sesteş benzerlik kurulmuştur]

kilitbayır / kilit+bayır / kilid-i bahir

kızıldereli / kızıl+dere-li / kızılderili (red indian / kızıl Hintli)      

kompasta / kom-pasta / komposto

körtopal / kör+topal / portakal         

lahmacun / lahim maal acim [lahim (et)+maal (birlikte)+acim (hamur)]

lânettâyin / lanet+tayin / lâalettayin

lapor / rapor              

laylom / lay+lom / naylon                

lâtilokum / lati+lokum / rahatü’l-hulkum (Boğaz rahatlatan, Ar.)

lokum / rahatü’l-hulkum

malbora / mal+bora/ marlboro

memişâne / memiş+hane / mamşâ (Yürüme; geçit, Ar.)

montkemer / mont+kemer / montgomery     

ortanca            / ortan-ca / hortansia

parayir / para+yir/yer / panayır       

paşaport / paşa+port / pasaport        

pirefüsür / pire+füsür / profesör       

sallangoz / sallan+goz / salyangoz

sürüksüyon / sürük+süyon / silüsyon           

tabanvay / taban+vay / tranvay        

tahtakale / tahta-kale  / taht el-kal’a

takavit / taka+vit / tekâüd (emekli)

teksaz  / tek+saz / texas

tel ... / telefon

temiz / temyîz

temize ... / temyîz’e ..

temr-i hindi / tamarindus

tirebolu / tire+bolu / tirie polis (üç şehir)    

uydurmasyon / uydur+masyon / ...sion

yoldüzer / yol+düzer / buldozer       

*

dokunmatik / dokun+matik / ...matik

dokundurmatik / dokundur+matik / ...matik

mamamatik / mama+matik / ...matik

sıramatik / sıra+matik / ...matik

uydurmatik / uydur+matik / ...matik

zikirmatik / zikir+matik / ...matik

*

arakiri / harakiri yapmak (araklamak, çalmak).

cebellezi / cebellezi yapmak, cebe atmak

hastiroloji ... / astrolojie (sinkaf ...)

indiregandi / indira gandhi yapmak (çalmak)

kaparozlamak / kapmak (çalmak)

mortingen / mort (mortlamak)

sarkozyan ... / sarkmak (taciz etmek)

sitroyen ... / citroën    (sinkaf ...)

*

Ek bilgi:

USA/Abd parası dolar, “dollar/Joachimstalerdolar”. Almanya’da ilk gümüş sikke basılan Joachimstaler şehir adından galattır.


MAKALEYE YORUM YAZIN

Dikkat! Suç teşkil edecek, yasadışı, tehditkar, rahatsız edici, hakaret ve küfür içeren, aşağılayıcı, küçük düşürücü, kaba, pornografik, ahlaka aykırı, kişilik haklarına zarar verici ya da benzeri niteliklerde içeriklerden doğan her türlü mali, hukuki, cezai, idari sorumluluk içeriği gönderen Üye/Üyeler’e aittir.


ANKET

Yeni İnternet Sitemizi Beğendiniz mi?

Site en altı
yukarı çık