• 20 Haziran 2018, Çarşamba 16:50
M.FATİHCAN

M.FATİH CAN

Milliyetçilik, İslamcılık, Ümmetçilik...

Çocukluğumun geçtiği Trakya’da,  Atsız tipi Türkçü tarafının ağır bastığını büyüyünce anladığım bir abi; galiba Müftü çocuğu olduğum için olsa gerek beni ne zaman görse “Söyle bakalım Türk müsün, Müslüman mısın?” diye takılırdı.

“Bunda ne var? Hem Türküm hem Müslümanım elhamdülillah…” kalıbındaki cevabım üzerine çocuk kafamı karıştırmak için;

“İki karpuz bir koltuğa sığar mı?” diye devam eder;

“Şart mı? Birini bir koltuğa diğerini de öbürüne…” cevabım üzerine pes etmez; “Peki önce hangisi?” diye ısrarcı olurdu.

Göğsümü kabartarak; “Önce Müslümanım sonra da Türküm” deyince de; “Olmaz! Önce Türklük, sonra Müslümanlık…” der; mukabil itirazımı beklemeden; çocuğa bak havasında gülümseyerek uzaklaşırdı.

1970’li yılların Türkiye’si böyleydi. Necip Fazıl, Peyami Safa gibi kalemşörler bile 1950’li yıllarda; “Önce Türk müyüz müslüman mı?” tartışması etrafında ne rüzgarlar estirmişlerdi.

“Tanrı Dağı kadar Türk, Hıra Dağı kadar Müslüman!” sloganı, bu fosil muammayı(!) çözmek isteyen Osman Yüksel Serdengeçti merhumun bulduğu harika bir çözümdü; epey tutmuştu da…

“Kimin milletindensin?”

Annelerimizin önünde diz kırıp iptida; “ Rabbin kim? Rabbim Allah”sorusuyla talimi başlayan geleneksel “İlmihal” dersinde öğrendiğimiz diğer soruların cevabı; hayata attığımız adımlar arttıkça karşımıza çıkan türlü ideolojik kalıpların cenderesinde pestillenmiş cevaplara benzemiyordu.

Rabbin kim sorusunu takip eden, “ Kimin kulusun? Allah’ın kuluyum. Kimin ümmetindensin? Hazreti Muhammed’in (s.a.v)ümmetindenim. Kimin milletindensin? Hazreti İbrahim’in milletindenim…” soru ve cevapları, sabi zihnimizin pak “tabula rasa” sına ana kucağında hakkedilmişti.

Daha ilk adımda kişiliğimize nakşedilen “kul”, “ümmet”, “millet” gibi kimlikler, büyüdükçe bambaşka anlamlar yüklenmiş olarak karşımıza dikiliyor, zihinlerimizi allak bullak ediyordu.

Henüz rüştüne baliğ olmamış Türkiye’nin delikanlılık çağını idrak eden bir ferdi olarak savruk memleketimde Türkçüler vardı; Ümmetçi Akıncılar, İslamcılar, Geleneksel Müslümanlar, Modernist Müslümanlar vardı. Ülkücü Milliyetçiler, Kültürel Milliyetçiler, Atatürk Milliyetçileri vardı. Türk İslam sentezcileri hatta Kürt İslamcılar vardı…

Yetmezmiş gibi bunların çeşit çeşit alt versiyonları, şubeleri de mevcuttu.

Eshab-ı yemin (!)

Rejimin asli unsuru olan azınlık, hepsini birden “Sağ” damgalı çuvalın içine tıkar, kafa konforunu bozmak istemezdi. Orta şeritten giden eyyamcı kadrolar için frekans karıştırmayan pragmatik işlevselliğiyle “Sağcı-Solcu” etiketleri hayli kullanışlıydı. 12 Eylül rejiminin “ Bir Sağdan bir Soldan…” dengeciliğini hatırlayanlar ne demek istediğimi daha iyi anlayacaklardır.

Belki de haklılardı. O tarihlerin Türkiye’sinde bu kakafoninin içinden çıkacak, ne kafa yapısı, ne kaynak ne de yetişmiş bir intelligentsia mevcuttu. Hepsinin üstüne “Sağcı!” damgasını vurdun mu anlama zahmeti kolayca giderilmiş olurdu. Çok renklilik zaten sinir bozucu bir şeydi. “TeReTe”miz bile siyah beyazdı. Sol için de aynısıydı. “Bölücüler” bile bu parantezin içinde değerlendiriliyordu. Selameti, idare-i maslahatta bulan lümpen takımın çözümü ise harikaydı:  “Ağbi, ne Sağcıyız ne Solcu, futbolcuyuz futbolcu!..

Ne var ki zatının bu şablon içinde tanımlanmasına şiddetle karşı çıkanlar olduğu gibi memnun olanlar da bulunurdu. Hatta “Cuma cemaati” diyebileceğimiz kesimler “Sağcı” terimini; Ahiret’de defteri sağından verilecek “Eshab-ı yemin” sınıfından addederek manevi bir hazla sahiplenirlerdi bile…

Her neyse; balada kabaca ana başlıklarını sıraladığım ve aynı torbada bir araya gelmeleri asla mümkün olmayan ideolojik kalıpları tek tek tanımlamak, analizini yapmak niyetinde değilim; olsam da işin içinden çıkmam mümkün değil. Çünkü her birini siyaset bilimi, tarih felsefesi, kültür tarihi, düşünce tarihi, sosyoloji, edebiyat, sosyal antropoloji vs. gibi disiplinler ışığında teşrih masasına yatırmak icab eder ki kütüphane çapında iş çıkar. Başıma iş almak istemem. O sebeple bir “Sağ” tabirinin bile “Muhafazakar Sağ” mı, “Liberal Sağ” mı, “Mütedeyyin Sağ” mı, “Burjuva Sağı” mı, “Masonik Sağ” mı, “Faşistik Sağ” mı? gibi süalleri peşine takacağı aşikar iken genellemelerle meramımızı toparlamaya bakalım…

Din gayreti, vatan aşkı…

Yine de hakkını yemeyelim ve tabirimizi (Sağ) tarifsiz bırakmayalım ki kavga çıkmasın…

Terimin patenti Batılılara aitti. Sermayecilik, tekelci kapitalizm, aristokrasi, burjuvazizm, modernizme muhalefet, kilise değerleri, conservatism gibi anlam paketleri içinde pazarlanıyordu.

Batı Sağı’nın en marazi uzvu olan Faşizm’in kutsal şef, kutsal teşkilat, kutsal söylev, demir disiplin, sorgulanamaz otorite, kooperatifçilik gibi bazı kavramları da bunların peşine takılırdı. İkinci harbin nihayetinde Batı kendi içinde mecburen bir “değerler ayarlaması” yapınca gözden düşmüş; lakin bir gün lazım olur vehmiyle derin dondurucuya atılmıştı.

Faşistler vatana aşık insanlardı ama insandan nefret ederlerdi. O yüzden kısa bir süre hariç bizde de tutmadı. Fakat Ülkücüleri hedef alan, “Kahrolsun Faşizm! Faşizme ölüm!” sloganları eşliğinde, duvarlarda bir müddet yaşamaya devam etti…

Batılı düşünceyi ve onun tarihsel evrimlerini anlamada işe yarayan bu kavram, tıpkı “Sol” kavramı gibi, zihniyet dünyamızın sınırlarına dahil olur olmaz olağanüstü kırılmalara maruz kalıyor; tamamen yerli, milli ve Türk’e has bir anlama bürünüyor; istisnalar hariç;  “din gayreti; vatan, millet, bayrak aşkı” nın ideolojik etiketi oluyordu.

Allah’ın kulu, Hazreti Muhammed’in ümmeti, Hazreti İbrahim’in milleti öğretisiyle ruhu mayalanan millet kendine dayatılan modern ideolojik kalıpları reddedemese de içine girebileceği bir şekle büründürüyordu.

Akültürizasyon…

Bu nev’i şahsına münhasır duruma bir de teorik bir izah getirmeye çalışalım.

Türkler, sömürgeci Avrupa’nın peşine taktığı ideolojilerle erken19.yy.da tanıştı. Bu ideolojilerden biri de Milliyetçilikti. Milliyetçilik ideolojisi Osmanlılarda; “akültüratif” yani “bir kültürün ya da bir kültür öğesinin başka bir kültürle ilişkiye girmesi sonucu her ikisinin de değişmeye uğraması, kültürleşme, kültürel edinme” şeklinde bir ideoloji olarak tesir icra etmeye başlamıştı.

Ancak Osmanlı toplumunda Batı tipi milliyetçiliğin aynı muhteva ile kök salabileceği bir arka plan bulunmuyordu. Yani Avrupa’yı milliyetçilik ideolojisine mecbur kılan alt üst oluşlar bizde söz konusu bile olmamıştı.

Ama ne var ki kavram bir şekilde sınırlardan içeri sızmış bulunuyordu. İşte bu safhada Osmanlı düşüncesi, milliyetçilik adıyla karşılaştığı ideolojiyi asli düşünce kimyası içinde sentezlemeye başlıyor; yani İslam’ı, bu nevzuhur ideolojinin “ana unsur”u haline getiriyordu. Böylece milliyetçilik ideolojisini akültüratif, İslam’ı yerli unsur kılıyordu. Avrupa tipi milliyetçilik devşirilmişti…

Aslında erken İslamcılık dediğimiz modern ideoloji de böyle bir formasyondan neşet etmişti. Bu, dinin, ideoloji dediğimiz form içerisinde yeniden sistematize edilmesi demekti. Melezdi, sentetikti.

Burada “ideoloji” nedir deyip bir yığın felsefi tarif sıralamak istemem ama en basit tanımıyla;“fikir ve fikirlerin bilimsel incelenmesi, fikri yapılar, semboller” denilebilir. Ayrıca “tarihsel bir kategori”dir. Yani böyle bir kelimenin modern öncesi toplumlarda karşılığı yoktur.

Ezcümle necip milletimiz, milliyetçilik vs. gibi ideolojileri, İslam dininin mayaladığı bünyesine farklı adaptasyon süreçleri içinde ve devşirerek, yerlileştirerek intibak ettirmiş oluyordu.

Kan özdeşliği, din kardeşliği…

İslam hakikaten etkili bir dönüştürücüydü.

Cahiliye dönemi Araplarının Arap- Acem ayrımcılığı şeklinde tezahür eden etnikçi katılığı, Rasulullah’ın getirdiği İslam nizamı içinde eriyince “Müslim- Kafir”; veya daha kapsayıcı şekliyle “Ümmet-i İcabet-Ümmet-i davet” mefhumlarının dönüştürücülüğüyle bambaşka bir zihniyet haritası ortaya çıkıyordu.

Bu haritada kavim kabile gibi yer işaretleri yerli yerinde duruyor lakin haritaya anlamını veren faktör olmaktan uzak tutuluyordu.

İbni Haldun’a inanacak olursak Halife Hazreti Ömer Araplara “Soyunuzu öğrenin; asılları sorulduğunda şu ya da bu köyden geldim diye cevap veren Mezopotamyalı Nabatiler gibi olmayın.” diyormuş…

Bir başka ifadeyle, kan kardeşliğinin (ırki özdeşlik) üstüne, onu imha etmeden ama belli bir meşruiyet de lutfederek konan inanç kardeşliği (“Muhakkak ki Müminler kardeştir.”); toprağa değil soya bağlı yapılarıyla, aşiret aritokrasisi şeklinde varlık sürdüren; aidiyetini coğrafyayla tanımlamayı küçültücü bulan; ötekini mevali, köksüz diye hor gören hatta “lisanında coğrafyasını betimleyen bir kelime bile bulunmayan” Arap kavmini;  insanlığın içinden seçilmiş, çıkarılmış seçkin topluluk manasındaki “dini-siyasi ümmet” toplumu olmaya çok çabuk ikna etmişti.

Dinin bu kategorizasyonundan yeni kavramsallaştırmalar da çıkıyor; mesela dünya “Daru’l İslam- Daru’l Harb” şeklinde bir ayrımla yeniden yorumlanıyor, hatta buradan bir “hukuk” istinbat ediliyordu.

Osmanlılar ve asabiye…

İslam’ın coşkun ve müteal ifadesini dünya tarihinin en geniş zamanlarına yayan Osmanlılar da, asli unsur olarak “boy”larını, “soy” larını biliyor; kimlik bahsinde Müslüman Arapların benimsediği gibi “Ümmet” vasfını birinci sıradan merkeze alıyorlardı. Daru’l Harp ve Daru’l İslam kategorisini aynen kabul eden hukukları gereği müslüman karşıtı anlamında “Kafir(Harbi)”  ve Zımmi (Tabi Kafir) kavramlarını da hayata geçiriyorlardı.

Zımmiler kafir kabul edilmekle birlikte Daru’l İslam’da belli bir kontratla yaşadıkları için egemen unsur ile; “cizye” denilen ve kendilerine belli muafiyetler sağlayan bir çeşit himayelik vergisi vererek hür bir yaşam sürüyorlardı. Bir şey daha vardı ki Osmanlılar, bizim İlmihal kitaplarındaki “millet” kavramını aynı manada sistemleştiriyor; dini unsurları “millet” tabiriyle tanımlandırıyorlardı. Yani İslam milleti, Yahudi milleti, Millet-i Nasara gibi.

Milliyetçilik, dün de bugün de İlmihal kitabından öğrendiğimiz; Hazreti İbrahim’in milletinden olma bilgisini boşa çıkarmayacak bir mana içerisinde ve ondan türeyen şekliyle; dini tedaisi baskın bir asabiyeyi ifade ediyordu (Burada asabiye kavramını Von Kremer’in anladığı şekilde yani milliyetçilik duygusu olarak kullanmayı tercih ediyorum).

Ulus…

Bu çağrışımı sebebiyle idi ki erken Cumhuriyet’in ideologları kelimeyi bu anlamından kurtaramayınca yeni bir kavramı; “ulus” kavramını tedavüle sokacaklardı.  Böylece kavram laikleşmiş olacaktı. N. Hikmet; “Düşmanım asalete kelimelerde bile...” derken milliyet kelimesinde olduğu gibi dini çağrışımlı kelimelerimizi kastediyordu.

Fakat ne yaparlarsa yapsınlar boşunaydı. B. Lewis’in tespitiyle “İslamlığı kabul eden uluslar arasında hiç biri kendi ayrı özdeşliğini İslam ümmeti içinde eritmekte Türklerden daha ileri gidememişti… Onlar, Türk ile Türk olmayan arasına hiçbir ırk engeli koymamışlardı…”

Osmanlılar elbette asli unsur olarak Türklüklerinin farkındaydı. Fakat bunu ibraz ihtiyacı duymuyorlardı. Kan temelli bir bilinç onlara çok yabancı geliyordu. Ev sahibi ayrıca bu ev benim demezdi. “Diğer”lerine ayıp olurdu.

“Elhamdülillah Türküm!”

Enteresandır. İslam’ı Osmanlı fetihleri üzerinden tanıyan ve ihtida eden Balkan ve Güney Doğu Avrupa ulusları, yeni dini kimliklerini Türk kelimesiyle ifade etmeyi tercih etmişlerdi. Bir Arnavut Müslüman, dinini soranlara; “ Elhamdülillah Türküm” demekte; Boşnak İlmihali’nde; “Kalu beladan beri” diye cevaplanan soru; “ne zamandan beri Türksün?”  şeklinde yer almaktaydı. Türk’ün din değiştirenine “Türklükten çıktı!”; gavurun Müslüman olanına ise “Türk oldu” denilmekteydi. Yahudilik hariç dünyada hiçbir ulus ırki kimliğini dini kimliğiyle bu derece aynileştirememişti.

Bu realiteler, bazılarının iddia ettiği gibi müslümanlığın ırki kimliği asimile ettiği gibi bir tefsiri doğru çıkarmaz. Aksine, problematiğe; kaderin tayin ettiği gayrı iradi ve henüz kuru kimliğe, tercihin belirlediği iradi kimliğin ruh katması, şahsiyet aşılaması olarak yaklaşmak isabetli olacaktır. İslam fıtrata muhalif olamaz. Zaten o fıtri kimliği takdir eden, dinin sahibidir. Ve insanoğlunu kavimler meşheri yapmayı o irade buyurmuştur.

Son olarak, modern dalgaların sahillerimize bıraktığı, son hece olarak cı ci cılık cilik eklerini alarak kavramsallaşan milliyetçilik de, ümmetçilik de, İslamcılık da birer ideoloji olmak hasebiyle normatif tarafları güçlü akımlardır. Yüzeyde; çokça dayatmacı, biraz davetçi taraflarıyla nispi bir benzeşme; kendi içlerinde derinleştikçe, köklere nüfuz kıvamlaştıkça derinlerde bir yerde buluşmaya meyyal fikri hareketlerdir.

Büyük imkan…

Bir “ikinci el kitap tezgahı” nda Türkiye’nin ikbal ve istikbal formülünü keşfeden Mahmud Erol Kılıç hocamıza bu son turda sözü bırakıp ben aradan çekileyim. Buyrunuz:

“…Pazar günleri bazen çıkar, tezgahlardaki ikinci el kitaplara bakarım. Bir hafta bir tezgahta görmüş olduğum küçük bir kitabı satın aldım. Devrimci Marşlar kitabı. Bir sol militan grubunun marşları. Karıştırıyorsunuz, ilk sayfalarda Enternasyonal Marşı, diğer marşlar filan. Kitapçığın yarısı bu tür militan ve ideolojik marşlar. İkinci bölümüne geldiğimiz zaman Nesimi, Pir Sultan, Hatayi, Yunus Emre'den deyişler görmekteyiz…

Birkaç hafta sonra bir başka kitapçık buldum. O da Ülkücü gençlerin marş kitabı. Birinci sayfada İstiklal Marşı, ardından Çırpınırdı Karadeniz ve bunun gibi marşlar. İkinci bölümde yine Yunus Emre, Mevlana'yı görmekteyiz.

Daha sonra İslamcı gençlerin marş kitabı elime geçmez mi? Dağa taşa, kuşların gözbebeğine hak yol İslam yazacağız marşları filan. En arkada ilahiler olarak bizim tasavvuf büyüklerimizden alınmış aynı sözleri görmekteyiz. Bakınız ülkemizin üç ayrı, birbirine sırtını dönmüş gençlik grubu arka sayfalarda bir yerlerde birleşiyor. Bu çok büyük bir imkandır…” 

 

Fikirname / Nisan 2018

 


MAKALEYE YORUM YAZIN

Dikkat! Suç teşkil edecek, yasadışı, tehditkar, rahatsız edici, hakaret ve küfür içeren, aşağılayıcı, küçük düşürücü, kaba, pornografik, ahlaka aykırı, kişilik haklarına zarar verici ya da benzeri niteliklerde içeriklerden doğan her türlü mali, hukuki, cezai, idari sorumluluk içeriği gönderen Üye/Üyeler’e aittir.


Metin SUBAŞI Metin SUBAŞI 24.06.2018 10:43

Hocam teşekkür ederim. İstifade eytik. Çok güzel izah etmişsiniz.

ilyascelik@hotmail.com ilyascelik@hotmail.com 24.06.2018 15:04

Teşekkür ederim, kıymetli fikir harmancısı M. Fatih kardeşime. Çoktandır sosyal bilimlerin ummanından imbiklenmiş böyle güzel ufuk açıcı ve tefekkür mahsulü makale okumamışdım. Değerli M Erol Kılıç hocamızın tesbiti de gayet yerinde ve demek fikir hamalı ve üreticilerine çok iş düşüyor, ortak paydanın güçlendirilmesinde. Muvaffakiyetinizi, sırat-ı mustakim ve afiyet üzere olmanızı niyaz ediyorum MEVLA'yı MÜTEAL'den. İlyas ÇELİK

  • S.Lig
  • 1.Lig
  • 2.Lig Kırmızı
  • 2.Lig Beyaz
    Takımlar O G B M Av P
1 İstanbul Başakşehir 12 8 3 1 12 27
2 Galatasaray 12 7 2 3 8 23
3 Kasımpaşa 12 7 1 4 7 22
4 Yeni Malatyaspor 12 6 3 3 9 21
5 Antalyaspor 12 6 2 4 -2 20
6 MKE Ankaragücü 12 6 1 5 2 19
7 Beşiktaş 12 5 3 4 4 18
8 Göztepe 12 6 0 6 1 18
9 Atiker Konyaspor 12 4 5 3 3 17
10 Trabzonspor 12 4 4 4 1 16
11 Demir Grup Sivasspor 12 3 5 4 -4 14
12 Bursaspor 12 2 7 3 -1 13
13 Fenerbahçe 12 3 4 5 -4 13
14 Akhisarspor 12 3 3 6 -7 12
15 Kayserispor 12 3 3 6 -7 12
16 Aytemiz Alanyaspor 12 4 0 8 -12 12
17 Erzurum BB 12 2 5 5 -4 11
18 Çaykur Rizespor 12 1 5 6 -6 8
Şampiyonlar Ligi
UEFA
Alt Lig
    Takımlar O G B M Av P
1 Çaykur Rizespor 34 20 9 5 30 69
2 MKE Ankaragücü 34 18 9 7 21 63
3 Boluspor 34 18 6 10 23 60
4 Ümraniyespor 34 17 8 9 14 59
5 Erzurum BB 34 14 11 9 12 53
6 Gazisehir Gaziantep FK 34 15 8 11 19 53
7 Altınordu 34 15 8 11 10 53
8 Balıkesirspor 34 16 7 11 10 52
9 İstanbulspor 34 14 8 12 6 50
10 Vartaş Elazığspor 34 13 9 12 9 48
11 Giresunspor 34 13 8 13 6 47
12 Adanaspor 34 12 7 15 -15 43
13 Adana Demirspor 34 11 8 15 -3 41
14 Eskişehirspor 34 12 8 14 7 41
15 Denizlispor 34 10 8 16 -4 38
16 Samsunspor 34 7 15 12 -14 36
17 Manisaspor 34 7 3 24 -49 12
18 Gaziantepspor 34 2 4 28 -82 1
    Takımlar O G B M Av P
1 Hatayspor 34 23 7 4 48 76
2 Menemen Belediyespor 34 22 8 4 42 74
3 Afjet Afyonspor 34 21 7 6 31 70
4 Sivas Belediyespor 34 19 10 5 28 67
5 Keçiörengücü 34 19 7 8 36 64
6 Sancaktepe Belediyespor 34 16 11 7 26 59
7 İnegölspor 34 17 8 9 12 59
8 Sarıyer 34 13 5 16 -1 44
9 Tokatspor 34 11 10 13 -8 43
10 Etimesgut Belediyespor 34 11 9 14 -3 42
11 Kastamonuspor 34 12 4 18 -3 40
12 Eyüpspor 34 11 6 17 -10 39
13 Tuzlaspor 34 10 8 16 -9 38
14 Bodrumspor 34 10 8 16 -14 38
15 Amed Sportif 34 10 10 14 -4 37
16 Bucaspor 34 10 9 15 -9 36
17 Korfez SK 34 4 4 26 -48 13
18 Mersin İdmanyurdu 34 1 1 32 -114 -17
    Takımlar O G B M Av P
1 Altay 34 19 9 6 30 66
2 Bandırmaspor 34 19 7 8 22 64
3 Gümüşhanespor 34 19 7 8 25 64
4 Sanliurfaspor 34 19 6 9 21 63
5 Sakaryaspor 34 17 10 7 15 61
6 Bugsaşspor 34 15 11 8 20 56
7 Hacettepe Spor 34 15 11 8 16 56
8 Konya Anadolu Selçukspor 34 15 10 9 7 55
9 Niğde Belediyespor 34 14 7 13 -1 49
10 Kırklarelispor 34 11 9 14 -9 42
11 Kahramanmaraşspor 34 9 12 13 -14 39
12 Zonguldak Kömürspor 34 9 11 14 -14 38
13 Pendikspor 34 9 10 15 -13 37
14 Fethiyespor 34 8 12 14 -9 36
15 Fatih Karagümrük 29 9 4 16 -13 31
16 Nazilli Belediyespor 34 7 8 19 -24 29
17 Karşıyaka 34 6 9 19 -22 21
18 Silivrispor 34 2 11 21 -34 17

ANKET

Yeni İnternet Sitemizi Beğendiniz mi?

Site en altı
yukarı çık