Lütfen bekleyin..
23
Ocak

Osman Kibar

okibar@medyami.com

“KARA" ÜZERİNE YAZI

06 Ocak 2018 14:15

“kara” adı ve *“kara-” (karamak) fiili üzerine mahdut mesuliyetli muhtasar bi tetebbû:

*

kara’nın olumlu ve olumsuz bildirimleri vardır.

kara (ak/beyaz olmayandır; görmeyedeğer güzel gözüpek yiğit demektir).

kara kimi zaman da olumsuzluk dert üzüntü bildirir, yas ve mâtem’in rengidir.

karamak (görmek, gözetlemek demektir).

kara yerine göre küfür/kafirlik demektir.

toprak arazi arz yer demek olan kara, bizim “kara” ile sesteş benzerlik gösterir.

*

karaağaç (ağaç adı)

karababa (kara renkli bir baba türü)

karabacak (esmer/sinsi)

karabağ (Azerbaycan yer adı)

karabasan (kâbus)

karabaş (izmarit/buğday/köpüş adı)

karabatak (kuş adı/borcunu ödemeyen kişi)

karabıyık (bıyık’ı kara)

karabiber (baharat)

karabiga (şehir adı)

karaborsa (kara renkli bi borsa türü/ihtikâr/malyığma)

karaboya (sülfürik asit)

karabudun (halk/millet)

karaburun (burun adı/köpüş adı)

karabük (şehir adı)

karaca (karaya yakın bi renk tonu/geyik adı/ekimlik soğan)

karacan (karaşın/esmer/yakışıklı)

karacık (esmer)

karaciğer (bi tür ciğer)

karaçam (çam adı)

karaçay (Balkar ...)

karadağ[1] (ülke adı)

karadağî (eşkiya)

karadelik (yıldız yutucu bi’tür uzay deliği)

karadeniz (ak değil deniz adı)

karadenizli (yanlış olarak laz da derler)

karadinli (kafir)

karadoru (kırat adı)

karadul[2] (intikamalıcı bi dul/örümcek türü)

karaduman (sis)

karadut (kara bi dut türü)

karadüzen (alışılagelen/eski usül/rutin/saz çalma usulü)

karael (bi tür acımasız çete adı)

karagöz (göz rengi kara)

karagümrük (İstanbul’da semt adı)

karagün (ak değil 24 saatlik zaman dilimi)

karahanlılar (devleti)

karain (mağarası)

karahisar (kalesi yıkılır gelir ...)

karaim (Karay/bi Türk boyu)

karaişçi (kol beden işçisi ırgat hamal amele)

karaişçilik (vasıfsız/anti-kalifiye iş alanları)

karak (kara olan/tüylü çuha adı)

karakaçan (eşek/eşek sıpası)

karakafes (eşekkulağı/bitki adı)

karakalem (çalışması)

karakalpak (Türk boyu)

karakancık (azgın dişi eşek)

karakartal (Bjk/Beşiktaş)

karakaşî (Karakaşlar/Sabetay Yahudisi türü)

karakaya (...barajı)

karakayın (ormanında... türkü adı?)

karakayış (kapkara/çok esmer/kirli/pis)

karakazan (şehide su ısıtılınca aklaşan bi kazan türü)

karakeçeli (Oğuz/kayı boyu adı)

karakeçi (balık adı)

karakeçili (bkz. karakeçeli)

karakedi (araya girmekle ünlü bi varlık)

karakırmızı (renk adı)

karakış (adı bile kara bi kış türü/zemheri)

karakofa (hasır dokuma bitkisi/kiliz/saz)

karakol (gözetleme işi yapan kahraman military ünit)

karakopsa (hastalık adı)

karaköy (aslı: karaimköy)

karakucak (kara renkli bi güreş adı)

karakul (köle/koyun adı)[3]

karakulak (vaşak;[4] bi tür çaşıt/casus)

karakuru (sıska/çelimsiz)

karakurum (şehir adı)

karakuş (karga)

karakûşî (kuraldışı/alışılmıştan farklı/aptalcasına/fıkra kişisi)[5]

karakutu (tayyare uçuş bilgi kutusu)

karal (karalı)

karalama (kötüleme/iftira/zemm)

karalama defteri (müsvedde defteri)

karalama kampanyası (kötüleme/iftira faaliyeti)

karalar (kara’nın çokluk çekimi)

karalı (kara olan/kara halde olan)

karaltı (gölge/gölgemsi/siluet)

karam (kara-m; iye. 1.tk.)

karaman (kara biçimde olan/beylik/koyun/şehir adı)

karamanca (oldukça kara)

karamaske (zorro da denilen bi tür kafir kurtarıcı tipi)

karamavi (renk adı/lacivert)

karamık (esmer/böğürtlen)

karamsar (kötücül/kötümser)

karamsarlık (umut çöküntüsü)

karamsı (karaya yakın/külrengi/gri)

karamtırak (karamsı)

karamuk (baharat adı)

karan (kara-n/kara olma durumu)

karanî (çok kara/kapkara)

karanlık (kara-n-lık/aydınlık değil olan)

karaot (bitki tohumu)

karapanterler (bi Zenci partisi/USA)[6]

karapapak (bi Türk boyu/Terekeme de derler)

karapara (haram para)

karapençe (çizgifilim adamı)

kararacak (yakında kara olacak)

kararak (kara durumda/epey kara sayılır)

kararan (gittikçe kara olan)

kararıcı (kara olmaya yatkın)

kararık (kararmış durumda)

kararma (kara duruma gelme)

kararmış (kara duruma gelmiş)

karartı (gölge/gölgemsi/siluet)

karartma (kara duruma getirme/örtme/gizleme)

karasaban (saban/pulluk)

karasarı (renk adı)

karasevda[7] (bi’tür okkalı aşk)

karasız (kara olmayan/ak/apak/beyaz)

karasinek (sinek adı)

karasu (ayaklara inen bi su türü/ırmak adı/göz hastalığı)[8]

karaşın (kara/esmer)

karatahta (Tc rejimi vazgeçilmez mektep şey’i idi)

karatan (tan vakti/alacakaranlık)

karataş (bkz. hacerü’l-esved)

karatatar (Moğol/haydut)

karatavuk (kuş adı)

karatay (medresesi...)

karatiren (wahşi yıllara dair bi tiren adı)

karavaş[9] (köle/tutsak)

karavus (kara, esmer)

karavuz (bkz. “karavus”)

karay (bkz. karaim)

karayağız (buğday tenli/esmer/yakışıklı)

karayanık (yanıkara/blackleg/şarbon hastalığı adı)

karayazgı (kötü/acı kader

karayazı (kötü/acı kader)

karayazgı (kötü/acı kader)

karayel (kara renkli bi yel türü)

karayer (toprak/dünya)

karayeşil (renk adı)

karayolu (kara renkli bi yol türü)

*

kara adam (kara bi kişi türü)

kara afrika (içi zenci dolu Afrika)

kara ağa (Topkapı’da önemli bi rütbe)

kara ağızlı (şomağızlı/iftiracı/müfteri)

kara alışkanlık (inkar/red/menfi tutum)

kara altın (petrol)

kara bağır (karayer/kara toprak/kötü kader)

kara bakır (su kaynatma kazanı)[10]

kara benizli (esmer)

kara benli (ben’i kara olan)

kara bez (kara başörtüsü/tülbent)

kara boya (kara renkli boya/sülfürik asit)

kara bulgar (Müslüman Bulgar Türkleri)

kara bulut (yaklaşan yağmur/kötülük/engel/tehlike)[11]

kara büyü (tehlikeli bi büyü türü)

kara cahil (aşırı cahil)

kara cehalet (aşırı cahillik)

kara cuma (hâşa!)[12]

kara cübbe (bi cübbe türü)

kara cübbeli (kötü akademik kişi)

kara çarşaf (bi tür çarşaf/ferace)

kara çocuk (esmer/zenci çocuğu)

kara derili (zenci)

kara dinli (kafir)

kara duman (bi duman türü; sis)

kara düşünce (kötü fikir/yıkıcı düşünce)

kara ekmek (kepekli ekmek/zor kazanç)

kara elbise (yas bildirimli giysi)

kara elmas (kömür)

kara enerji (bkz. big beng theory)

kara entari (Tc eski ilkokul tektip giyimi)

kara eylül (Filistin’a dair bi çete adı)

kara ferace (kara ferace)

kara gâvur (zalim acımasız çirkin gâvur/kişi)

kara gazoz (kola/gazoz adı)

kara gökyüzü (bulutlu hava/umutsuzluk)

kara gömlek (Tc eski ilkokul tektip giyimi)

kara gömlekliler (İtaly Faşist parti gençlik kolu)[13]

kara gözlü (göz rengi kara kişi)

kara gözlük (güneş gözlüğü)

kara gözlüklü (ajan/casus/mafya tipolojisi)

kara gül (kara renkli gül)

kara güldürü (alaysılık/ironi)

karagün (acı/mutsuz gün)

karagün dostu (vefalı arkadaş)

kara haber (acı/kötü/üzücü duyum)

kara hastalık (hayvan hastalığı türü)

kara hikaye (nesir biçimli/mısrasız hikaye)

kara humma (hastalık adı/tifo)

kara kader (kötü kader/talihsizlik)

kara kafa (kara saçlı)

kara kamış (bitki adı)

kara kaplı defter (giz ve suç dolu şantaja uygun bi defter türü)

kara kara adamlar (...)

kara karga (kara karga)!

kara kaş (kara kaş/güzel biçimli kaşlı)

kara kaşlı (güzel biçimli kaşlı)

kara kavak (kavak adı)

kara kayıp (kayıp/bulunması zor/ulaşılmaz/gizlenmiş/kaçak)

kara kıta (Afrika)

kara kıtany (kara kıtay/ galat: Hatay)

kara kız (esmer/zenci kız/bi tür negrita)

kara kitap (black book/sır/suç/utanç/vahşete dair kitap)

kara korsan (kara renkli bi korsan adı)

kara kovan balı (balın hası)

kara kuşak (karate dövüş derecesi/dan)

kara lahana (bitki adı)

kara lastik (lastik/yoksul ayakkabısı)

kara leke (çıkması zor bi leke türü)

kara liste (black list/istemezlik tenkil yoketme sıralaması)

kara madde (bkz. big beng theory)

kara mizah (bkz. kara güldürü)

kara nefret (sapık derece nefret)

kara nokta (vücut beni/görülmeyen yer yön)

kara önlük (Tc eski ilkokul tektip giyimi)

kara papaz (zalim acımasız çirkin vb. papaz/kişi)

kara peçe (güzellerin yüz nikâbı)

kara pençe (roman/filim adı gibi bi’şey)

kara polat (öz kılıcım çalmayınca ...)

kara propaganda (yalan iftira furyası)

kara renk (bi renk adı/kısaca “kara” derler)

kara saç (kara saç)

kara saçlı (saçı kara olan)

kara sakız (zift)

kara saltanat (gayrımeşru güç/zulüm süreci)

kara savaş (kirli şaibeli savaş/soykırım)

kara savaşı (toprak üstünde yapılan savaş)

kara senaryo (...çizmek/karamsarlık)

kara sular (ayaklara inen bi su türü)

karasuları (kıyı/sahil suları hudutu)

kara suratlı (sevimsiz/kızgın/itici)

kara şahin (... düştü/helikopter adı)[14]

kara şimşek (tv dizisi arabası)

kara şopar (çingene/çingene çocuğu)

kara şövalye (bi’tür kafir savaşçı)

kara tablo (karamsar durum/izlenim)

kara tandır (bi tandır türü)

kara toprak (ölüler için uygun bi toprak türü)

kara üzüm (kara bi üzüm türü)

kara vicdan/lı (vefasız, vicdansız, acımasız)

kara yağmur (gök bulutlu bol yağmur)

kara yandık (devetikeni)

kara yemeni (lastik ayakkabı/kara başörtüsü)

kara yılan (bi yılan türü)

kara zeytin (kara bi zeytin türü)

karangu gice (bkz. Su Kasidesi)[15]

*

acıkara (üzüm adı)

ada karası (üzüm adı)

alacakara (alaca karanlık)

alakara (üzüm adı)

ağzıkara (şomağızlı/kötümser konuşmalı)

alın karası (bilumum ayıplı iş yansıması)

az kara (karamtırak/gri)

baştankara (güvercin adı)

çal karası (üzüm adı)

çatal kara (yoğun bi kara türü))

çatkara (kare desenli/değirmi/bi tür başörtüsü)

çok kara (yoğun bi kara türü)

duman karası (is)

gâvur karası (çok kara/çirkin)

gözükara (atılgan/korkusuz/yiğit/cesur)

irikara (üzüm/zeytin adı)

kapkara (çok kara/yoğun kara)

katran karası (...geceler/yoğun bi kara türü)

kazan karası (yoğun bi kara türü)

koyukara (yoğun bi kara türü)

kömür karası (kömür rengi)

kuzgun karası (kuzgun rengi/çok kara/kapkara)

papaz karası (üzüm adı)

tavuk karası (hastalık adı)

tencere karası (yoğun bi kara türü)

yalıkara (tencere karası/iftira)

yanıkara (karayanık/blackleg/şarbon hastalığı adı)

yüzkarası (ayıp/utançlı durum/kişi)

*

Sesteşlik ve galat durumlar

afyonkarahisar (şehir adı)

anakara (kıta)

ankara (şehir adı)

antikara (kara değil/karanın zıdtı)

bakara (baccarat/kumar adı)

bakara (sûre adı)

baştan kara (gemiyi baş’tan iskeleye bağlama)

çaykara (kaynak/pınar/şehir adı)

fukara (fakirler)

kara askeri (yaya askeri/piyade)

kara iklim (sert bi iklim türü)

kakara kikiri (lagaluga/geyik mabbeti)

kara gücü (arazi ordusu)

kara hayvanı (toprakta yaşayan hayvan)

kara harekâtı (asker işi bi hareketler)

kara kuvvetleri (araziye uygun bi asker türü)

kara ordusu (rengi kara bi ordu türü)

kara parçası (toprak arazi/ıssız ada)

kara taşıtı (araba)

kara ulaşımı (deniz hava dışında bi ulaşım türü)

karabet (akrabalık/yakınlık)

karabin (carabin/atlı asker/süvari)

karabina (carabina/ kısa bi tüfek adı/rengi kara bina)

karabinyer (carabinieri/kahraman İtaly candarması)

karacı (iftiracı/müfteri/piyade askeri)

karaç (kıraç)

karaço (atlı karaço/atlıkaraca/atlıkarınca)

karaçi (şehir adı/Pakistan)

karadziç (Sırp adı/soyadı)

karaf (sürahi adı)

karafaki (bkz. karaf)

karahindiba (taraxacum officinale/bitki adı)

karakas (Caracas/Venezuela başşehri)

karakod (karekod/bulmaca)

karakancaloz (karakoncolos/karakoncul/karakonçlu; umacı/cin adı)

karakter (kişilik yapısı/huy)

karalonya (İspanya/Katalan’da bi yer adı)

karalüfer (kalorifer)

karamazo (bi tür kılasör)

karamba karambita (İspanyolca: way anasına be)

karambole (kargaşa/izdiham/uçurum)

karamel (şekerleme adı)

karamela (sepeti... tekerleme)

karamio (caramio/sevgilim)

karan (karma işi yapan/bitki adı)

karanfil (çiçek/baharat adı)

karani (...veysel/Karanlı Veysel)

karantina (giriş çıkış yasağı konan yer/şehir/bölge/oda)

karaoke[16](bi müzik terimi)

karar (kanaat/kesin sonuç)

karar ânı (karar verme zamanı)

karar kapısı (bi kapı türü)

karargâh (karar alma yeri)

kararnâme (karar yazısı/bi’tür yasa)

karasi (Kerasi/kiraz beyliği adı)

karasör (araba/araba kaba yapısı)

karaş (kara üzüm hoşafı)

karaşu (haraşo/yün örgü adı)

karat (mücevher ayar değeri)

karate (Japon işi dövüş adı)

karatör (küratör/düzenleyici)

karavan (yürüyen ev/ev gibi araba)

karavana  (kazan/toplu aş/elmas/boş/boşa/boşuna/isabetsiz atış)

karavela (gemi)

karavida (yengeç)

karayip korsanları (pirates of the caribbean/sinema filmi)

karayipler (Caribbeans/bölge adı)

kıçtan kara (gemiyi kıçtan bağlama)

makara (bobin de derler)

makara tukara (lagaluga/dedikodu/boş işler)

malkara (şehir adı beyaw)

maskara (şımarık/palyaço/soytarı/göz sürmesi)

*

Kara’lı kişiler

baykara (Hüseyin)

kalyanamkara ve papamkara[17]

anna karanina[18]

kara ali (Kırkpınar başpelvanı 1965, 1974)

kara davut (Delâil-i hayrât şerhi)

kara memi (üstâd-ı nakkaş)

kara memiş (Forsa’daki adam)

kara murat (bi tür kahpe Bizans düşmanı)

kara osman gazi (Söğüt’teki adamımız)

karabibik (roman kişisi/roman adı)

karaboğa (Orhan Gazi’nin beylerinden bi bey)

karacabey (Fatih’in adamlarından/şehir adı)

karacaoğlan (kara yapılı bi ozan adı)

karagöz (Hacivat’ın yakın arkadaşı/kadim dostu)

karahan (Oğuzhan’ın babası)

karakuşî (vezir adı/ Mısır-Eyyubi, xııı.yy.)

karamanlis (Yunanistan’da soyadı)

karamazov[19] (...kardeşler)

karamenteş (Sabetay sewi’nin lakabı)

karamürsel (Orhan Gazi’nin deniz beyi/şehir adı)

karaoğlan (dandik bi çizgiroman kişisi)

karaton[20] (Hun kağanı adı)

*

Kara ve akraba kelimelerden kişi adı

karaali, karahan; esmer[21] esmeray semrâ sevda sevde sevdiye

 

“kara” ile kurulan öteki yer adı, kişi adı vd. için ilgili sözlüklere bkz.

*

kara’lı bikaç sıfat

kara ile karanlık ayrılmaz ikilidir.

karalı, karasız; kara kara (ikileme), kara mara (ikileme); kapkara (pekiştirme), kapkaranlık (pekiştirme)

 

Kara’ya akraba durumlar

“kara”nın en yakın akrabası karanlık’tır. Karanlık, kara’nın ete kemiğe bürünmüş şeklidir, mücerret değil müşahhastır ve renk olarak da epey hassastır!

“karanlık” (kara olan/ışıksız olandır/aydınlık olmayandır)

*

karanlık adam (gayrımeşru/yasadışı kişi)

karanlık alışkanlık (bi tür yaşam tarzı)

karanlık çağ (elektrikdışı çağ/wahşi Avrupa zamanları)

karanlık devir (“dair” bilgi az olan devir)

karanlık dönem (“dair” bilgi az olan dönem/devir)

karanlık durum (şaibeli/şüpheli durum)

karanlık duygular (kuşkulu/sakıncalı duygu ve düşünceler)

karanlık düşünce (kötü fikir/hain düşünce)

karanlık gece (aynen karanlık bi gece)

karanlık geçmiş (giz dolu/sâbıkalı bi geçmiş türü)

karanlık güçler (kötücül kişi/kurum/devletler)

karanlık günler (zor/karmaşık/acı günler)

karanlık hava (bulutlu hava/müphem durum)

karanlık ilişki (gizli kuşkulu  kötü tehlikeli bir ilişki türü)

karanlık isim (şaibeli/şüpheli/güvenilmez kişi)

karanlık iş/ler (bilumum yasadışı/kötü iş)

karanlık kaza (şüpheli kaza/kaza süsü verilmiş suikast)

karanlık kişi (şaibeli/şüpheli/güvenilmez kişi)

karanlık kokusu (henüz tanımlanmamış bi koku türü)

karanlık korkusu (kara renkli bi korku türü/klostrofoby)

karanlık mesele (karışık/tehlikeli durum ve iş)

karanlık mevzu (karışık/tehlikeli durum ve iş)

karanlık nokta (müphemiyet/şüphe/bilinmeyen konu)

karanlık oda (ışıksız foto odası)

karanlık olay (mahiyeti tam bilinmeyen olay)

karanlık sular (kuşkulu/tehlikeli durumlar)

karanlık tip (gayrımeşru/yasadışı/mafyatique kişi)

karanlıklar pirensi (USA/CİA’lı bi tür kötü pirens tipi)

karanlık zamanlar (karışık acı dolu zaman dilimi; kaos)

*

işin karanlık yüzü (sır gizem tehlike tuzak suç)

tar (tan’ın zıdtı/karanlık)

*

acayip karanlık (aşırı/çok karanlık)

alacakaranlık (yarı aydınlık/loş)

ay karanlığı (mehtapsız gece/ler)

az karanlık (çok değil bi karanlık türü)

çok karanlık (çok karanlık)

gece karanlığı (gece ortaya çıkan bi karanlık türü)

kapkaranlık (aşırı/çok karanlık)

yarı karanlık (tam karanlık değil/loş)

yoğun karanlık (aşırı/çok karanlık)

zifir karanlık (aşırı/çok karanlık)

zifirî karanlık (bkz. zifir karanlık)

 

Deyim anlamlı kara’lar

kara düşünce (kötü fikir/yıkıcı düşünce)

kara giyen adamlar[22] (bi tür güveylik giysi giyme durumu!)

kara gölge (bela/âfet/uğursuzluk/zenci)

kara güldürü (içinde kara barındıran bi güldürü)

kara kaşlı kara gözlü (...bi kız/bi delikanlı ...)

kara kayış (kapkara/yağlı/pis)

kara mizah (bkz. kara güldürü)

kara motor (kapkara/yağlı/pis)

kara talih (kötü talih)

kara teke (pezzo/pezevenk)

kara yıl (acılı geçen bi yıl adı)

kara baht (kötü kader)

karabahtlı (kaderi kötülü)

karabela (acımasız zalim)

karacahil (bi cahil türü/echel-i cühela)

karaçalı (arabozucu haset münafık/bi kaynana türü)

karaçor (inek arabasında malzeme adı)

karadan daha kara[23] (aşırı çok kara/abartma bildirimi)

karadonlu[24] (...dur beytullah/Kâbe/kara giysili)

karagözlüm[25] (karagözlü güzel sevgiliye hitap)

karagün (olumsuz bi gün türü)

karagün dostu (makbul bi dostluk türü)

kararan hava (az sonra yağacak yağmur için ipucu)

karartma gecesi (savaş sırası ışıksız gece)

karayar köprüsü[26] (bi tür ünlü bir köprü)

göz kararı (tecrübeye dayalı ayar/ölçü)

gözükara (acar cesur yiğit)

 

Derecelemeli kara’lar

kara / daha kara / çok kara / pek kara / en kara; zifir kara; cartkara

*

Terkip

baht-ı kara (kara bahtlı, kaderi kötü)

zülf-i kara (kara zülüflü, kara saçlı)

*

Galat

karakatür (karikatür/çizgiyorum)

karaz (garez/kin)

Kara’lı ad çekimi

karam karan karası karamız karanız karaları

karalar

karayı karaya karada karadan karanın karaca karayla

 

Argo

arabesk/karabesk

 

Kara’lı fiiller

karalamak, karalanmak, karalaşmak, karalmak, kararmak, karartmak...

*

Kara’lı deyimler

ak mı kara mı belli olacak, ak koyun kara koyun belli olur, baştankara yapmak, enseyi karartmak, kara atmak, kara bulut gibi çömmek, kara çalmak, karalar bağlamak, karalara bürünmek, kara kara düşünmek, kara leke sürmek, gözünü karartmak, karaya ayak basmak, karaya çaldırmak, karaya çıkmak, karaya oturmak, kıçtankara yapmak, kılını karartmak; gözükara atılmak, gözünü karartmak, yoğurdum kara dememek, yüzünü kara çıkartmak; kara göründüü (gemici nârası)

kara bulut gibi ...

kara kayış gibi ...

kara kömür gibi ...

kara yanık gibi ...

kara yılan gibi ...

kara zift gibi ...

*

Kara’lı atasözleri

isteyenin bi yüzü kara vermeyenin iki yüzü kara

tencere dibin kara seninki benden kara

*

Kara’lı cinas

kara basma iz olur

güzellerde naz olur[27]

 

Kara’lı tekerlemeler

bul karayı al parayı

ha kara ali ha ali kara

*

Ağızlardaki kara

ġara / ġarannık

kâre[28]

*

Kara’lı dua

sen yüzümüzü kara çıkarma Allahım (âmin).

karada havada denizde her zaman her yerde ... (tuhaf bi military dua).

 

Galat/şathiye

karafatma (böcek)

*

Zıtlık

Kara’nın zıdtı ak’tır (beyaz da derler)

*

Uydurukça

karasal (uyduruk bi kelime/iklim türü)

tırışkara (hoppalaa bu da nesi!)

*

Kara’ya akraba renkler

is, konur, yağız, yağız yer; tar (karanlık; gece; katran)

dumanrengi füme gecerengi hâkî katran kuzgunî loş tar toprak turâbî zeytûnî zifir zifirî ve zulmet (mecaz)

 

kır külrengi/füme/gri ve tekir” ise bi bakıma sanki karası azalmış olan ve ak’a doğru giden gittikçe de beyazlayan demektir keza “doru” da öyle (ak’tan kara’ya doğru düşünülürse tam tersi söylenir).

*

Anlamdaş/akraba kelimeler

Arapça                 : esmer semrâ Arapça kara demek (epesmer, esmercene, esmerimsi)

hâkî (toprak/toprak rengi olan kara)[29]

leylî/leyla (gece gibi kara/kapkara saçlı kız).

seved esved/müsvedde sevdâ da Arapça kara demek

(bkz. hacerü’l-esved/karataş).[30]

Bazen de arap bizzat kara yerine kullanılır.

neftî (bi kara türü/karayeşil)

zifir kara (bi kara türü)

zifirî (bi kara türü)

zift karası (bi kara türü)

ziftî (zift rengi)

Almanca              : schwarz

Farsça                  : siyeh (zenc/zenci de aynı görevde)

Fince                    : mutsa

Fransızca             : le noir

İngilizce               : black

Japonca                : 黒 (kuro)

Latince                : nero/negro/negrita

Macarca               : fekete

Rusça                   : чёрный (çórnıy)

Yunanca              : μαύρο (mayro)

*

savadsız[31] / kara’sız(?) meselesi

Kara tahtaya ak/beyaz tebeşirle yazı yazamayan kişi, okuryazar olmayan, cahil (bkz. Azerbaycan yöresi).

*

Efenim siyah mı buyruldu? Doğrudur, onun da Farsça siyeh ve kara demek olduğu. simsiyah ise bilinen kaplı kacaklı kara yani kapkara! siyahi ise zenci demek.

*

Hâmiş:

Kara, renkler içinde en koyu olandır, ışığı en çok o emer; yerine göre/mecazen acı ıstırap çile kötülük uğursuzluk utanç üzünç yas bildirir.

Kara... izbelerin madenlerin tünellerin zencilerin gûşe-i uzletin zulmetin bazı gözlerin rengidir siyah’ın dengidir. Kara... yasın açların saçların suçların kaşların acının kederin elemin umutsuzluğun kutsuzluğun mutsuzluğun körlüğün her tür kördüğümün hem kazan’ın hem azan’ın hem fezanın hem zindanın rengidir.

Kara... âh kara, sahipsiz gölgelerin vazgeçilmez rengi!

Kara renklerin en koyusudur; gecenin boyasıdır.

Gece de bi’tür kara varlıktır; kara, gecenin de biricik rengidir.

Hele tar da denilen karanlık, kara’nın tecessüm etmiş halidir.

Kara’nın işlevine dair “Kara’ya düşen beyazı daha iyi belirtmektir” denmiştir.[32]

Binâenaleyh ünlü düşünce adamı Wecihi Bey’in de dediği gibi “her şey zıdtıyla vardır nitekim kara’nın zıdtı da ak”tır.

*

 

 

 


[1] Montenegro

[2] latrodectus mactans (İng.)

[3] Astragan

[4] carcal melanotis

[5] İskender Pala, İki Dirhem Bir Çekirdek, LM Yay., İstanbul-2002

[6] Black Panther Party for Self-Defense (Kara Panter Öz Savunma Partisi). USA’da Zenci haklarını savunan komünist parti. Kaliforni-ya/Oakland’ta kuruldu (1966).

[7] mâlihulya (Ar.), melankoli (Yu.)

[8] Karasu hastalığı (göz tansiyonu/glokom)

[9] karavaş<karabaş?

[10] dol dol kara bakır

    ağzına kadar dol

Edirne yöresi

    “tam takır kara bakır” (deyim)

[11] Kara bulutları kaldır aradan 

    Ne kadar özenmiş seni yaradan 

    Vay aman vay aman vay aman

Sadettin Kaynak (Karcığar şarkı)

[12] İng. black friday demek. USA’da Şükran günü (thanksgiving day) ertesi yaşanan bi’tür alışveriş çılgınlığı.

[13] Camicie nereFormun Üstü (Karagömlekliler/genç faşistler)

[14] Black Hawk Down / Karaşahin Düştü (Sinema filmi, USA-2001).

[15] gam günü etme dîl-i bîmârdan tîğin dirîğ

   hayrdır vermek karangu gicede bîmâre su

[16] boş+orkestra; fon müzik. Japonca: カラオケ

[17] Prof. Dr. Saadet Çağatay, Kalyanamkara ve Papamkara, Türk Lehçeleri Örnekleri-I, DTCF Yay., Ankara-1977

[18] Roman kişisi (bkz. Lev N. Tolstoy, Anna Karanina / Aнна Каренина, Rusya-1877).

[19] Fyodor Dostoyevski, Karamazov Kardeşler (Братья Карамазов-ы, Bratya Karamazovy), Roman adı.

[20] kara+ton>karadon (kara/güzel elbise).

[21] İspanyolca zümrüt demek olan esmeralda’daki “esmer” ile sesteş benzerlik!

[22] Men in Black (yön. Barry Sonnenfeld, USA-1997).

[23] bir yazı var kaderimde

    karadan daha kara

Ferdi Tayfur (Şarkı)

[24] karadonludur beytullah

    örtüsü kara değil mi

Karacaoğlan (Koşma)

[25] sevemedim karagözlüm seni doyunca

    hep kıskandım seni elden yıllar boyunca

Orhan Gencebay (Şarkı)

[26] Refik Erduran yazması tiyatro; filme de çekildi (1991).

[27] Bayburt yöresi, türkü

[28] alişimin kaşları kâre

    sen açtın bağrıma yâre

Rumeli türküsü

[29] mey biter sâki kalır

   her renk solar hâki kalır

Lâ-edrî

[30] vara vara vardım ol kara taşa

   hasret kodun beni kavim kardaşa

Karacaoğlan (Koşma)

Arapça olan sevdâ/sevde kara (esved) demektir (hacerü’l-esved: Kara taş). Türkçe kara kelimesi ile birlikte (karasevda) anlam güçlendirmesi yapılır ve problemli zor çaresiz çözümsüz kavuşmasız umutsuz aşk karşılığı kullanılır. Leylâ (leylî) gece gibi karanlık demektir. Arap telakkisi sevgi ve ilgili sembolleri kara renk ile ifade etmiştir. Aşk (’ışk) sarmaşık’tır. Bu asalak bitki ağacı sarıp sarmalayıp esir eder. Azab, lezzet (aşk tadı) demektir. Türkçede ise aşk ve sevgi bildirimli kelimeler “sevmek” fiilinden türemedir.

[31] Gümüş üstüne nakış işlemeye de savat denir.

[32] Sezai Karakoç, Diriliş Neslinin Âmentüsü, Diriliş Yay. İstanbul-1976

YORUM YAZ
UYARI: Konuyla ilgisi bulunmayan, hakaret içeren cümleler veya imalar, inançlara saldırı, şiddete teşvik ve tamamı büyük harfle yazılan yorumlar onaylanmamaktadır.
Yorumlar (0)
Editörün Seçtikleri
Puan Durumları
bmV0aGFiZXJ5YXppbGltaS5jb20=